Xodimlarni qanday nazorat qilish mumkin: davomat, kamera va qonun

Xodimlarni nazorat qilish ikki xil maqsadda boʻladi. Biri qonun talab qiladigan davomat hisobi, ikkinchisi rahbarning oʻz savoli: odam ish joyida haqiqatan ishlaydimi. Birinchisi majburiy. Ikkinchisi uchun qaysi usulni tanlashingizga qarab xodimlar haqida koʻp yoki oz maʼlumot yigʻiladi va qonun oldidagi majburiyatlar ham shunga qarab oʻzgaradi.

Qisqa javob. Mehnat kodeksi ish beruvchini xodimlarning kelishi va ketishini hisobga olishga majbur qiladi va buni dasturiy vositalar bilan yuritishga ochiq ruxsat beradi. Yuzdan taniydigan kamera biometrik maʼlumot bilan ishlaydi, unga esa xodimning roziligi kerak. Quyida toʻrt usulning kuchli va zaif tomonlari, qonun manbalari va tizim tanlash uchun savollar.

Xodimlarni nazorat qilish nima uchun kerak va qachon zarar qiladi

Nazorat maʼlumotsiz qaror qabul qilib boʻlmaydigan joyda kerak. Soatbay ishlaydigan xodimning maoshini hisoblash. Boʻlimda buyurtmalar nega uch kun yotib qolishini tushunish. Mijozga juma kuni uning loyihasi bilan kim shugʻullanganini aytish. Savolning egasi va muddati bor boʻlsa, unga maʼlumot yigʻishga arziydi.

Zarari ham aniq. Rahbar xodimdan bir haftada qanday natija kutayotganini ayta olmasa, faollik grafiklari bu savolga javob bermaydi. Yigʻilgan raqamlarga hech kim qaramasa, jamoa buni tez sezadi. Tizim haqida xodimlar tasodifan bilib qolsa esa, keyingi har bir hisobot yordam emas, ayblov boʻlib oʻqiladi.

Bizning qoidamiz: faqat javob qaytarishga tayyor boʻlgan narsangizni yigʻing. Qolgani siz javob beradigan shaxsga doir maʼlumotlar hajmini oshiradi, xolos.

Nazorat turlari: natija, vaqt, joyida boʻlish va kompyuterdagi harakatlar

Xodimlarni nazorat qilish usullari koʻp, lekin ular toʻrt xil savolga javob beradi va ularni aralashtirish qimmatga tushadi. Natija nazorati vazifalar, muddatlar va bajarilgan reja orqali yuritiladi: xodim haqida maʼlumot eng kam, bahslashish ham eng oson. Vaqt nazorati odam ishga qachon kelgani, qachon ketgani va kechikkanini koʻrsatadi, bu qonun boʻyicha majburiy. Joyida boʻlish nazorati odam kun davomida ish joyida oʻtirganini koʻrsatadi, faqat eshikdan kirgan paytini emas. Kompyuterdagi harakatlar esa ochiq dasturlar, saytlar, ekran va klaviatura bilan bogʻliq.

Bu tartibda qanchalik pastga tushsangiz, tizim odam haqida shuncha koʻp biladi va qonun savollari shuncha qatʼiylashadi. Kompyuterda ishlaydigan ofisga odatda birinchi uchtasi yetadi. Natijalar allaqachon CRMda yuritilsa, davomatni vazifalar va savdo bilan yonma-yon koʻrish qulay; bunday bogʻlashni CRM va ERP tizimlarini ishlab chiqishda qilamiz.

Ish vaqtini hisobga olish: tabel, kirishdagi terminal yoki kompyuterdagi dastur

Davomat tabeli deyarli hamma joyda yuritiladi. Savol uni nima bilan toʻldirishda. Toʻrt keng tarqalgan usulni nimani qayd etishi va qayerda xato qilishi boʻyicha solishtirdik.

Tabel va terminal «keldimi» degan savolga javob beradi. Kompyuter dasturi klaviatura va sichqonchani koʻradi, lekin qogʻoz oʻqib oʻtirgan xodim ham, tushlikka chiqib ketgan xodim ham unda bir xil turib qolish boʻlib koʻrinadi. Ish joyidagi kamera aynan shu boʻshliqni yopadi, buning evaziga esa biometriya masalasi paydo boʻladi.

Ish joyidagi kamera: Oʻzbekiston qonunlari nima deydi

Manbalarni lex.uz saytida 2026-yil 16-oktabrda, oxirgi oʻzgarishlari bilan oʻqib chiqdik. Bu yuridik xulosa emas, oʻz holatingizni yurist bilan tekshiring.

Davomat hisobi majburiy. Mehnat kodeksining 200-moddasi ish beruvchini xodimlarning ishga kelishi va ishdan ketishini hisobga olishni tashkil etishga majbur qiladi. Hisob belgilangan shakldagi tabellarda yuritiladi va, moddada aytilganidek, apparat, apparat-dasturiy va dasturiy vositalar yordamida qayd etilishi mumkin. Elektron davomatni qonun taqiqlamaydi, aksincha uni nomi bilan tilga oladi.

Xodim nima yigʻilayotganini bilishi shart. Kodeksning 176-moddasi boʻyicha ish beruvchi xodimga uning shaxsga doir maʼlumotlari qanday maqsadda, qaysi manbalardan va qanday usulda olinishini aytadi, ularga ishlov berish tartibi yozilgan hujjatlar bilan esa imzo qoʻydirib tanishtiradi. 179-modda xodimga oʻz maʼlumotlarini bepul koʻrish va ular yozilgan har qanday yozuvning nusxasini olish huquqini beradi.

Yuz uchun rozilik kerak. «Shaxsga doir maʼlumotlar toʻgʻrisida»gi qonunning 26-moddasi odamning anatomik va fiziologik xususiyatlarini tavsiflovchi maʼlumotlarni biometrik deb ataydi. Shaxsni aniqlash uchun ishlatiladigan biometrik maʼlumotlarga ishlov berishga faqat oʻsha odam rozi boʻlgandagina yoʻl qoʻyiladi; istisnolar xalqaro shartnomalar, sud, ijro ishi va qonunchilikdagi boshqa hollar bilan bogʻliq. Shu qonunning 2026-yil 27-martdan kuchga kirgan tahrirdagi 27¹-moddasi biometrik maʼlumotlarni Oʻzbekiston hududida majburiy saqlanadiganlar qatoriga qoʻyadi.

Ish joyidagi videokameralar haqida Mehnat kodeksida alohida modda topmadik: kodeks matnida kamera ham, videokuzatuv ham tilga olinmagan. Bundan ehtiyotkor xulosa chiqaramiz. Toʻgʻridan-toʻgʻri taqiq yoʻq, alohida ruxsat ham yoʻq, shuning uchun shaxsga doir maʼlumotlarning umumiy qoidalari amal qiladi: maqsad oldindan yozilgan, xodim imzo bilan xabardor qilingan, yuzni tanishga uning roziligi olingan, yigʻiladigan maʼlumot hajmi maqsadga mos. Oxirgi talab shu qonunning 19-moddasida turibdi va ekranni yozishmalar bilan birga butunlay suratga oladigan dasturlar uchun uni bajarish eng qiyin.

Kuzatuv dasturlari va davomat nazorati: nima yoziladi, nima yozilmaydi

«Xodimlarni nazorat qilish dasturi» deb qidirsangiz, natijalarda ikki xil mahsulot chiqadi: kompyuter monitoringi dasturlari va Face ID davomat terminallari. Monitoring dasturlari tavsifida ekran rasmlari, saytlar va ilovalar tarixi, baʼzilarida klaviatura bosishlarini yozish va yozishmalarni tahlil qilish bor. Bu boshqa vazifa uchun vosita, masalan hujjat sizib chiqishini tekshirish uchun. Ish kunini hisoblash uchun xodimlarni nazorat qilishning bu usuli ortiqcha.

Biz DigiCore jamoasida boshqacha tuzilgan tizim ishlab chiqdik va unda ataylab kamroq narsa qoldirdik. Har bir kompyuterda veb-kamera va agent dasturi turadi. Agent kompyuter oldida uning egasi oʻtirganini tekshiradi, odam qachon turib ketgani va qaytganini, kompyuter qachon bloklangani yoki uyqu rejimiga oʻtganini, klaviatura va sichqonchasiz qancha vaqt oʻtganini belgilaydi. Yuzni tanish xodimning oʻz kompyuterida bajariladi. Video hech qayerga yuborilmaydi va yozib olinmaydi: kadrlar xotirada tahlil qilinib darhol unutiladi. Serverga hodisalar, holatlar va yuzning shifrlangan raqamli tavsifi boradi, suratlar emas.

Tizim nima qilmasligini ham aniq aytamiz. U ekran rasmini olmaydi, terilgan matn, yozishmalar va bufer xotirani oʻqimaydi, ovoz yozmaydi. Kameradan surat faqat beshta hodisada saqlanadi: odam joyidan ketdi, uzoq vaqt faollik yoʻq, kompyuter oldida begona odam, kamera oldida bittadan koʻp odam, kamera uzildi. Bu suratlar xodim kompyuterida yopiq papkada turadi, muddati oʻtgach oʻchiriladi va rahbarga koʻrsatilmaydi. Server va baza — ofis tarmogʻidagi rahbar kompyuterida, bulut yoʻq.

Kamchiliklari ham bor. Har bir stolda veb-kamera boʻlishi, kompyuterlarda esa Windows turishi kerak. Kompyuterdan tashqaridagi ishni tizim umuman koʻrmaydi. Yuzni tanish esa uni biometrik maʼlumot bilan ishlashga aylantiradi, yaʼni har bir xodimning tasdiqlanadigan roziligisiz uni ishga tushirib boʻlmaydi.

Sizga ekran kuzatuvi emas, ish joyida boʻlish hisobi kerak boʻlsa, ofisga oʻrnatadigan davomat nazorati tizimi qanday ishlashini va kompyuterlaringiz soniga qancha turishini koʻring.

Xodimlarni nazorat qilishni jamoani yoʻqotmasdan qanday joriy etish kerak

Odamlar vaqt hisobidan emas, ularni poylab turishgandek tuygʻudan ketadi. Shuning uchun joriy qilish tartibi dastur tanlashdan koʻra koʻproq narsani hal qiladi.

1. Maqsadni bir jumla bilan yozing, masalan «maosh uchun ishlangan soatlarni hisoblaymiz». Maqsad qaysi maʼlumot yigʻilishini cheklaydi.
2. Maʼlumotlarga ishlov berish tartibi haqida ichki hujjat tayyorlang va xodimlarni u bilan imzo qoʻydirib tanishtiring, bu 176-moddaning talabi. Yuzni tanishga rozilikni birinchi roʻyxatdan oʻtkazishdan oldin oling.
3. Jamoaga rahbar ekranini koʻrsating. U yerda ish stoli rasmlari emas, holatlar va soatlar turganini koʻrgan odam xotirjam tortadi.
4. Nima qoidabuzarlik hisoblanmasligini kelishib oling. Javob soʻrab ketgan, taʼtilda, kasal: bizning tizimda bunday vaqtni administrator belgilaydi va u bahoni tushirmaydi, kechikish deb ham hisoblanmaydi.
5. Dastlab maʼlumotni oqibatsiz yigʻing. «Joyidan ketdi» va «uzoq faolliksizlik» chegaralari sozlanadi, ularni ish amalda qanday tashkil etilganiga moslash kerak.

Oʻz tizimimizni oʻrnatganda yuzlarni roʻyxatdan oʻtkazish va chegaralarni sozlashni administratoringiz bilan birga qilamiz, rozilik va ichki hujjatni esa ish beruvchi rasmiylashtiradi. Shu tartibni biz bilan oʻtmoqchi boʻlsangiz, sahifa pastidagi formada ish joylaringiz sonini yozing.

Tizim tanlashdan oldin javob beriladigan savollar

• Toʻrt savoldan qaysi biriga javob kerak: natija, vaqt, joyida boʻlish yoki kompyuterdagi harakatlar?
• Chetga chiqishni koʻrganda nima qilasiz? Hech narsa qilmasangiz, bu maʼlumot kerak emas.
• Maʼlumot jismonan qayerda saqlanadi: ofisingizdami, Oʻzbekistondagi yetkazib beruvchidami yoki chet eldami? Biometriya uchun bu qonun talabi.
• Tizim nimani yigʻmaydi? Yetkazib beruvchidan buni yozma ravishda soʻrang.
• Xodim oʻz maʼlumotini qanday koʻradi va unga qanday eʼtiroz bildiradi?
• Internet uzilsa yoki server oʻchsa, hisob nima boʻladi?

Xodimlarni nazorat qilish boʻyicha bu savollarga yozilgan javoblar tayyor texnik topshiriqqa aylanadi va har qanday yetkazib beruvchi, jumladan biz bilan suhbat ham aniq boʻladi. Agar sizga bulutsiz va ekran rasmlarisiz kompyuter oldida boʻlish hisobi kerakligi chiqsa, quyida ariza qoldiring. Ish joylari soni va ish jadvalingizni koʻrib chiqamiz, faqat tabel va kirishdagi terminal yetadigan boʻlsa, buni ochiq aytamiz.